گیاهان دارویی و معطر ایران Medicinal and Aromatic Plants of Iran

بسمه تعالی

 

مروری بر

وضعیت تحقیق و پژوهش در زمینه گیاهان دارویی در سطح جهان
.

محمّدتقی عبادی، جلال عباسیان
دانشجویان دکتری گیاهان دارویی و اعضای تیم پژوهشی شبکه خبری آموزشی گیاهان دارویی

.
منبع: عبادی، م.ت.، عباسیان، ج. 1393. مروری بر وضعیت تحقیق و پژوهش در زمینه گیاهان دارویی در سطح جهان. مستند ویژه دومین جشنواره و نمایشگاه ملی گیاهان دارویی، فرآورده‌های طبیعی و طب سنتی ایران. 150-159.

.
مقدمه
تحقیق و پژوهش پایه و اساس توسعه هر صنعتی در جهان می باشد و صنعت گیاهان دارویی نیز از این قاعده مستثنی نیست. بررسی موضوعات پژوهشی گیاهان دارویی و آشنایی با کشورهای پیشتاز در این زمینه می تواند ما را در شناسایی گرایش های علمی و صنعتی در سطح جهان یاری کند و همچنین جایگاه، نقاط قوت و ضعف مان را نیز مشخص نماید. اگرچه در تمامی سخنرانی ها و همایش های علمی گیاهان دارویی همواره به داشتن 11 اقلیم از 13 اقلیم جهانی و فلور غنی گیاهی بالیده ایم ولی تاکنون وضعیت واقعی و جایگاه مان را در پژوهش و فناوری گیاهان دارویی بخوبی بررسی ننموده ایم. بنابراین چنانچه قصد ورود به بازار پر سود و سریع الرشد تولید و فرآوری گیاهان دارویی را داریم، باید برای بدست آوردن اطلاعات آماری بروز و کاربردی وقت و هزینه صرف نماییم تا هدف گذاری در این عرصه بخوبی صورت بگیرد. در این پژوهش با استفاده از ابزارهای آنالیز نتایج جستجو در پایگاه اسکوپوس به عنوان یک پایگاه جامع و مهم نمایه استنادی علوم در جهان، مولفه های مختلفی در رابطه با پژوهش های صورت گرفته در زمینه گیاهان دارویی مورد بررسی قرار گرفت و نتایج ارزشمندی حاصل شد که می تواند در مراکز تصمیم سازی و تصمیم گیری کشور مورد استفاده قرار گیرد.

روش تحقیق
در این مطالعه با استفاده از ابزارهای آنالیز نتایج جستجو در پایگاه اسکوپوس، کلمات کلیدی مرتبط با گیاهان دارویی مورد بررسی قرار گرفتند. محدوده ی زمانی انتشار اسناد از ابتدای سال 1900 تا انتهای سال 2013 میلادی انتخاب گردید و کلمات کلیدی مورد نظر در عنوان، متن چکیده سند علمی و واژگان کلیدی مورد جستجو قرار گرفتند. لازم به ذکر است که جهت رسیدن به نتایج کاملتر، از فرم ساده ی واژگان استفاده شد بطور مثال بجای جستجوی واژه ی گیاهان دارویی (Medicinal Plants)، از فرم ساده و بدون علامت جمع آن یعنی گیاه دارویی (Medicinal Plant) استفاده گردید. مولفه هایی که در مورد هر یک از کلمات کلیدی مورد بررسی قرار گرفتند عبارت بودند از: سال انتشار، نام و نوع منبع علمی، نویسنده، موسسه و کشور محل تحقیق و حوزه ی پژوهش.

نتایج
1- سال انتشار
بر طبق نتایج جستجوی کلیدواژه گیاهان دارویی، تا ابتدای سال 2014 میلادی در حدود 109000 سند علمی اعم از مقاله، کتاب و ... در زمینه گیاهان دارویی منتشر شده است که یک روند افزایشی در تعداد مقالات منتشر شده در طول زمان مشاهده می شود که البته در دو سال گذشته این روند کمی نزولی بوده است. همانطور که در شکل شماره 1 مشاهده می شود، بیشترین میزان انتشار اسناد علمی در این زمینه (8331 عدد) مربوط به سال 2011 می باشد که در حدود 64/7 درصد کل اسناد منتشر شده است (نمودار 1). شیب افزایش تعداد پژوهش ها در زمینه گیاهان دارویی در فاصله زمانی 1990 تا 2010 میلادی بیش از محدوده ی زمانی یک و نیم قرن گذشته است و این بیانگر اهمیت مقوله گیاهان دارویی و آشکار شدن کاربردهای مختلف آنها در صنایع مختلف می باشد.
در بررسی سایر کلیدواژه های مرتبط با گیاهان دارویی (جدول 1)، سیر صعودی انتشار مقالات و سایر اسناد علمی از سال 1900 میلادی تا کنون مشاهده گردید که این روند افزایشی در 20 سال گذشته با رشد سریعتری همراه بوده است. کلیدواژه هایی همچون ترکیبات طبیعی، اسانس ها و عصاره های گیاهی بیشترین توجه را در بین پژوهش ها به خود جلب کرده اند و در جایگاه بعدی، مبحث تولید گیاهان دارویی و بذر آنها می باشد. این مطالعه نشان داد که علی رغم علاقه مندی و توجه کشورهای صنعتی به تولید درون شیشه متابولیت های ثانویه و پژوهش های مرتبط با آن، بحث کاشت و همچنین تولید ارگانیک گیاهان دارویی همچنان بیشترین توجه را بهمراه دارد. در این مطالعه، برخی از گیاهان دارویی بومی و صادراتی کشور همچون شیرین بیان، باریجه، آنغوزه، زرشک، زعفران و زیره سیاه ایرانی نیز به عنوان نمونه مورد بررسی قرار گرفتند که نتایج حاصل شده بیانگر توجه خاص محققین به گیاه دارویی شیرین بیان در پژوهش ها می باشد. همچنین این پژوهش نشان داد که سال های 2011 و 2012 میلادی در بسیاری از کلیدواژه ها دارای بیشترین میزان انتشار اسناد علمی بودند.

 

دریافت متن کامل مقاله

 .

و ادامه دارد ..

+ نوشته شده در  چهارشنبه 1 بهمن1393ساعت 10:10  توسط محمدتقی عبادی  | 

بسمه تعالی

 

گرایشات بازار جهانی گیاهان دارویی و معطر
.

محمّدتقی عبادی، جلال عباسیان
دانشجویان دکتری گیاهان دارویی و اعضای تیم پژوهشی شبکه خبری آموزشی گیاهان دارویی

.
منبع: عبادی، م.ت.، عباسیان، ج. 1393. گرایشات بازار جهانی گیاهان دارویی و معطر. مستند ویژه دومین جشنواره و نمایشگاه ملی گیاهان دارویی، فرآورده‌های طبیعی و طب سنتی ایران. 202-205.

.
مقدمه
از آغاز دهه ی 1990 تاکنون، گرایش بازار یکی از مفاهیم محوری مطرح در ادبیات بازاریابی بوده است. گرایش بازار یا بازارگرایی عبارت است از ایجاد اطلاعات حاصل از بازار در مورد نیازهای جاری و آینده مشتریان و توسعه و انتقال این اطلاعات در کل یک سازمان یا مجموعه تجاری. گرایش بازار تحت تاثیر مولفه های زیادی است مانند گرایش مشتری، گرایش رقیب، تغییر قوانین حاکم بر بازار، ورود تکنولوژی های جدید و ... که همه ی این موارد سبب تصمیم گیری صحیح و بلند مدت شرکت ها جهت موفقیت در بازار کسب و کار می گردد. ورود به بازار گیاهان دارویی جهان نیز از این قاعده مستثنی نبوده و فعالان این بخش نیاز به دانستن گرایش فعلی بازار و همچنین پیش بینی نمودن وضعیت آینده دارند. متاسفانه تاکنون تالیفات خاصی در این زمینه منتشر نشده است و مقاله ی حاضر با بهره گیری از منابع مختلف سعی نموده است که این خلا را تاحدودی پر نماید.

الف) صنعت داروهای گیاهی
دستیابی به دورنمای توسعه صنعت داروسازی گیاهی در جهت تعیین گیاهان دارویی مهم در آینده ی این صنعت بسیار دشوار است زیرا شرکت های داروسازی اطلاعات شان را در زمینه محصولات بر پایه ترکیبات طبیعی بندرت منتشر می کنند. علیرغم این محدودیت ها، گزارشات متعددی نشان داده که در سال های اخیر میزان تقاضای گیاهان دارویی موثر در درمان بیماری های روحی و روانی افزایش قابل توجهی یافته است که از بین می توان به گیاهانی همچون جینکو، سنبل الطیب و گل راعی اشاره نمود. همچنین گیاهان دارویی ضدسرطان و کاهش دهنده ی استرس نیز بازار پررشدی داشته اند. بر اساس کارآزمایی های بالینی انجام شده در رابطه با استفاده از گیاهان دارویی در درمان بیماری ها، ده گیاه دارویی درج شده در جدول شماره شماره 1 بیشترین تعداد آزمایشات را به خود اختصاص داده بودند. همچنین بیشترین تعداد ثبت اختراع داروهای گیاهی در مورد گیاه دارویی جین سنگ بوده است. در این رابطه لازم به ذکر است که یکی از گیاهان دارویی که احتمالا در آینده صنعت داروسازی نقش مهمی را خواهد داشت، گیاه شاهدانه  می باشد. اگرچه امروزه در بسیاری از کشورها کشت و پرورش این گیاه ممنوع است ولی در هلند، سوئیس و کانادا جهت مصارف دارویی آزاد می باشد. در سال های اخیر بسیاری از کشورها بخصوص آمریکا در حال بررسی قوانین تولید این گیاه و قانونی کردن آن جهت مصارف دارویی هستند و در صورت ادامه ی این حرکت ها، شاهدانه در آینده ی نزدیک بازار قابل توجهی را به خود اختصاص خواهد داد (Lubbe & Verpoorte, 2011).

.

دریافت متن کامل مقاله

 .

+ نوشته شده در  دوشنبه 1 دی1393ساعت 10:10  توسط محمدتقی عبادی  | 

بسمه تعالی

 

بررسی تجارت جهانی گیاهان دارویی و معطر
.

محمّدتقی عبادی، جلال عباسیان
دانشجویان دکتری گیاهان دارویی و اعضای تیم پژوهشی شبکه خبری آموزشی گیاهان دارویی

.
منبع: عبادی، م.ت.، عباسیان، ج. 1393. بررسی تجارت جهانی گیاهان دارویی و معطر. مستند ویژه دومین جشنواره و نمایشگاه ملی گیاهان دارویی، فرآورده‌های طبیعی و طب سنتی ایران. 186-197.

.

مقدمه
توسعه صنایع داروسازی، آرایشی بهداشتی، غذایی و ... در جهان سبب افزایش میزان تقاضای مواد خام گردیده است و یکی از دسته های بزرگ این مواد خام، گیاهان دارویی و معطر می باشند. اگرچه حجم وسیعی از ترکیبات شیمیایی و سنتزی مشابه مواد موثره گیاهان دارویی در جهان تولید و تجارت می شوند ولی هنوز هم ترکیبات طبیعی جایگاه ویژه ای در تولید محصولات باکیفیت داشته و بسیاری از شرکت ها ترجیح می دهند یا بر طبق قوانین ملزم به استفاده از این مواد خام هستند. محدودیت های سازمان بهداشت جهانی نیز نقش بسزایی در بکارگیری ترکیبات طبیعی در تولید محصولات دارویی، آرایشی بهداشتی و ... داشته است و از سال 2000 میلادی قوانین سخت گیرانه تری نیز وضع شده و یا در حال بررسی می باشد.
بر طبق گزارشات منابع معتبر، در حدود 70 هزار گونه گیاهی در طب سنتی و مکمل کشورهای مختلف جهان در حال مصرف هستند (Lange, 2006). در یک بررسی که توسط سازمان بهداشت جهانی انجام شده است، مشخص گردیده که حدود 80 درصد از جمعیت کشورهای در حال توسعه به درمان هایی بر پایه ی طب گیاهی اعتماد دارند. حداقل 25 درصد از داروهایی که در دارونامه های معتبر جهان ذکر شده اند، منشأ گیاهی دارند و در حال حاضر 121 نوع ماده موثره گیاهی در صنعت داروسازی جهان مورد استفاده قرار می گیرد. از مجموع 252 دارویی که به عنوان داروهای ضروری و اساسی توسط سازمان بهداشت جهانی معرفی شده اند، 1/11 درصد داروهای گیاهی هستند و تعداد قابل توجهی نیز داروهای سنتزی هستند که از مواد طبیعی مشتق شده اند (نجفی و همکاران، 1390). تمامی این آمارها بیانگر افزایش مصرف گیاهان دارویی و رونق تجارت آنها است. در این مقاله سعی خواهد شد تا با بهره گیری از اطلاعات اقتصادی و تجاری کشورهای مختلف جهان، ابعاد مختلف این بازار مورد بررسی قرار گیرد تا نگرشی جامع در مورد وضعیت فعلی و گرایش آینده بازار جهانی گیاهان دارویی حاصل شود.

بخش اول: وضعیت تجارت جهانی گیاهان دارویی از سال 2004 تا 2013 میلادی
1) تحلیل جهانی
بر طبق آمار ارائه شده توسط سازمان تجارت جهانی (ITC)، حجم کل صادرات گیاهان دارویی کشورهای جهان در سال 2004 میلادی برابر با 673462 تن بود که در سال 2013 میلادی با 3/7 درصد افزایش به حدود 722465 تن رسیده است  (شکل 1). در همین مدت، ارزش کل صادرات گیاهان دارویی کشورهای جهان از یک میلیارد و 263 میلیون و 814 هزار دلار به سه میلیارد و 399 میلیون و 349 هزار دلار افزایش یافته است که بیانگر رشدی در حدود 169 درصد می باشد (شکل 2). همانطور که در شکل شماره یک و دو مشاهده می شود، اگرچه حجم صادرات گیاهان دارویی در برخی سال ها حتی با کاهش و نوسان همراه بوده است ولی ارزش صادرات همواره روندی صعودی داشته و نشان دهنده ی وجود ثبات در سودآوری تجارت گیاهان دارویی می باشد.

ادامه در فایل مقاله


جمع بندی و نتیجه گیری
طیف گسترده ی اطلاعات تجاری مطرح شده در این مقاله بطور کلی نشان داد که روند تجارت گیاهان دارویی اگرچه در سال های مختلف از لحاظ حجم نوساناتی دارد (احتمالا بدلیل این است که متاسفانه حجم بالایی از این مواد گیاهی بوسیله برداشت از طبیعت تامین می شوند) ولی از لحاظ ارزش دلاری همواره روند صعودی داشته است. در تمامی گزارش ها لزوم توجه به تولید زراعی گیاهان دارویی و توسعه ی آن جهت رسیدن به صنعت و تجارت پایدار گیاهان دارویی مورد بحث قرار گرفته است. همچنین تصمیمات جدید کشورهای خریدار در رابطه با لزوم توجه به قوانین روش های صحیح تولید زراعی و جمع آوری گیاهان دارویی (GACP) و همچنین دارا بودن گواهینامه ارگانیک، تجارت منصفانه (تجارت منصفانه به این معناست که تولیدکنندگان محصول مورد نظر تحت استثمار قرار نگرفته‌اند و حقوق مادی و معنوی شان حفظ شده است. سازمان تجارت منصفانه جهانی (WFTO) مسئول ارائه این گواهینامه به شرکت های متقاضی می باشد)، ایزو 9001 (سیستم مدیریت کیفیت) و ایزو 14001 (سیستم مدیریت محیط زیست) سبب شده است که کشورهای صادرکننده، تغییراتی را در ساختار تولیدشان ایجاد نمایند تا در این بازار پرسود جایگاه شان را از دست ندهند. توجه به تمامی این نکات برای دست اندر کاران بخش گیاهان دارویی کشور ما الزامی است زیرا همواره سعی داشته ایم از پتانسیل های اقلیمی و ژرم پلاسم های ارزشمند کشورمان در راستای اشتغال و درآمد زایی و همچنین توسعه صنعت تولید و فرآوری گیاهان دارویی استفاده نماییم و بدون توجه به وضعیت جهانی این صنعت، هیچگاه به سر منزل مقصود نخواهیم رسید.
از گذشته تا کنون جمله ی معروفی در تمام مقالات منتشر شده در داخل کشور مشاهده می شود که نیاز است در مورد آن بیشتر تامل کنیم: "به گزارش سازمان خوار و بار جهاني، ارزش تجارت جهاني گياهان دارويي که در حال حاضر حدود صد میليارد دلار در سال است، در سال 2050 ميلادي به رقم پنج تريليون دلار خواهد رسيد". گزارشات سازمان تجارت جهانی نشان داد که میانگین صادرات گیاهان دارویی جهان در ده سال اخیر، 2 میلیارد دلار بوده و حتی در سال 2013 میلادی هم که بیشترین میزان بوده است، در حدود 3 میلیارد و 399 میلیون دلار می باشد. بنابراین عدد 100 میلیارد دلار بسیار دورتر از واقعیت می باشد. البته شاید تعریف گیاهان دارویی از نظر سازمان خوار و بار جهانی با سازمان تجارت جهانی تفاوت دارد و یا اینکه نحوه محاسبه تجارت جهانی گیاهان دارویی در این سازمان ها از اصول متفاوتی پیروی می نماید. بهرحال منبع این جمله نیز در گزارشات سازمان خوار و بار جهانی یافت نشد تا بتوان آن را دقیق تر بررسی کرد.


دریافت متن کامل مقاله

 .

و ادامه دارد ....

+ نوشته شده در  شنبه 1 آذر1393ساعت 10:10  توسط محمدتقی عبادی  | 

 

 نقش رسانه در توسعه صنعت تولید و فرآوری گیاهان دارویی

مطالعه موردی: آقای استیون فوستر، بزرگترین عکاس گیاهان دارویی جهان

 

استیون فوستر (Steven Foster) بدلیل 39 سال تجربه در زمینه شناخت گیاهان و خواص آنها و بازاریابی گیاهان دارویی و همچنین تالیف 17 جلد کتاب، به عنوان یکی از افراد سرشناس در صنعت گیاهان دارویی مطرح می باشد. او تجارب متعددی در زمینه مشاوره تولید و تجارت گیاهان دارویی در کشورهای مختلف جهان همچون آرژانتین، ارمنستان، چین، مصر، انگلستان، آلمان، گوآتمالا، ژاپن، هلند، پرو و ... داشته است ولی آنچه که امروزه او را بیشتر مشهور نموده است، مجموعه ی ارزشمندی از تصاویر گیاهان دارویی و صنایع مرتبط با آنها در سراسر جهان است که او در سال های متمادی تهیه کرده است. بسیاری از کتاب های معتبر طب مکمل و گیاهان دارویی در آمریکا و اروپا از مجموعه تصاویر او در کتاب هایشان استفاده می کنند و حتی برخی از روزنامه های معتبر جهان مانند نیویورک تایمز فقط تصاویر تهیه شده توسط او را در نشریات شان منتشر می نمایند. بنابراین علاوه بر سود فراوان آقای فوستر از این راه، او توانسته است با عکس هایش، بازار گیاهان دارویی یک کشور را در جهان مطرح کند و در روند توسعه تجارت و اقتصاد گیاهان دارویی کشورها تاثیرگذار باشد. بسی جای خالی اینگونه حرکت ها در کشورمان احساس می شود! چرا ما با زبان تصاویر با جهان صحبت نکرده ایم و نمی کنیم؟ چرا مانند کشورهای هند و چین طب سنتی و گیاهان دارویی مان را با زبان تصویر و در قالب فیلم و عکس به دنیا معرفی نمی کنیم؟ چرا وقتی نام علمی آویشن شیرازی (Zataria multiflora) را سرچ می کنیم، هیچ تصویر واضحی از این گیاه که بومی کشورمان و بسیار پرمصرف است را نمی یابیم مگر دو تصویر که مربوط به باغ کیو انگلستان (Royal Botanic Gardens, Kew) است (البته در زمان نگارش این مقاله. شاید در آینده عکس هایی از این گیاه در فضای اینترنت منتشر شوند)! چرا از فرد با اعتباری همچون استیون فوستر دعوت به عمل نمی آوریم تا با به تصویر کشیدن قابلیت های گیاهان دارویی مان، توجه جهانی را به سمت ما جلب کند و زمینه سرمایه گذاری ها را فراهم کند؟ یا چرا از هنرمندان کشورمان نخواسته ایم که در این زمینه هم اثری تولید کنند؟ مطمئنا در این زمینه موفق نبوده ایم! بهترین مستند گیاهان دارویی ایران مربوط به دهه ی 60 است که جهاد سازندگی در مورد بهره برداری از چند گیاه دارویی مرتع مانند باریجه و ... به نمایش گذاشته است. بنابراین نیاز هست که به نقش رسانه در توسعه صنعت تولید و فرآوری گیاهان دارویی بیشتر توجه نماییم.

نمونه ای از تصاویر تهیه شده توسط آقای فوستر در پایین آمده است:

 

تصویر 1. کُندُر (Boswellia serrata). جالب است که کاغذی که در زیر نمونه قرار داده تا عکس بگیرد، یکی از اشعار بسیار زیبای سعدی در مورد گیاهان می باشد!

تصویر 2 و 3. برداشت و درجه بندی بابونه در کشور مصر

تصویر 4. دستگاه برداشت بابونه در جمهوری چک

تصویر 5. بازار ریشه های گیاهان دارویی در ویتنام

تصویر 6. آموزش ساخت نوعی داروی سنتی گیاهی از گونه ای فلفل سیاه در هندوستان.

.

و ادامه دارد ...

+ نوشته شده در  پنجشنبه 8 آبان1393ساعت 8:30  توسط محمدتقی عبادی  | 



.
فرصت مطالعاتی گیاهان دارویی
.
.

با استعانت از خداوند متعال جهت گذراندن فرصت مطالعاتی شش ماهه مقطع دکتری در تاریخ چهارشنبه 1392.12.21 مقارن با 12 مارس 2014 عازم کشور ایتالیا شدم. مقصدم دانشگاه پالرمو (University of Palermo) در جزیره زیبای سیسیل (قطب کشاورزی ایتالیا) بود، جایی که بیشتر به خاطر مافیایی ها و فیلم پدرخوانده مشهور است نه بخاطر تولیدات کشاورزی و دانشگاه اش!. دانشگاهی با درجه الف که در سال 1806 میلادی (208 سال پیش) تاسیس شده و بخاطر سخت بودن قوانین آموزشی اش در ایتالیا مشهور است. بهرحال تقدیر اینگونه بود که پس از جستجوی فراوان و مکاتبه با کشورهای مختلف، سرانجام به اینجا آمدم.



.
فرصت مطالعاتی تماما تجربه های جدیدی را در پی دارد. از لحظه ی اول که از فرودگاه امام خمینی ره شروع می شود تا لحظه ای که یکباره خودت را در میان جمعیت کثیری از اتباع کشورهای مختلف با زبان ها و چهره های متفاوت می بینی. شاید نکاتی که در مورد زندگی، فرهنگ و زبان های کشورهای مختلف در این سفر یاد می گیری بیشتر از نکات علمی تخصصی رشته ات باشد. شاید نحوه راهنمایی کردن یک دختربچه ایتالیایی برای خریدن بلیط قطار از دستگاه خودکار مانند یک پروتکل استخراج DNA برایت جالب باشد. دیدن صحنه ای که قطارت داخل کشتی می رود! تا از تنگه ی سیسیل بگذرد، زندگی کردن در یک اتاق سه متری در یک ساختمان با قدمت بیش از 500 سال که حتی ستون های چوبی زیبایش هنوز در ساختمان وجود دارند، دیدن بقایای جنگ های جهانی در کنار ساحل دریای مدیترانه، قدم زدن در کوچه های قدیمی شهر که سنگ فرش شده اند و مخصوص کالسکه ها بوده اند، عبور از کنار آمفی تئاتر ماسیمو (Teatro Massimo) که صحنه آخر فیلم پدرخوانده بر روی راه پله هایش ساخته شده، دیدن پیرمردی که بیش از 30 سال است که در مغازه اش با ضایعات فلزی و دستگاه های برقی دور انداخته شده، دارد برای خودش اختراع می کند و ابزار کار و لوازم خانگی می سازد و به نوعی توماس ادیسون پالرمو است! و در نهایت شاید نحوه فروش پیاز گل های زینتی در یک فروشگاه نکات بیشتری از پاس کردن درس فیزیولوژی پس از برداشت بهمراه داشته باشد و بسیاری از این موارد.
امیدوارم با دست پر و کوله باری از تجربه های جدید به کشور برگردم.











.
و ادامه دارد ...

.
+ نوشته شده در  جمعه 1 فروردین1393ساعت 10:38  توسط محمدتقی عبادی  |