گیاه دارویی اسطوخودوس فرانسوی Lavandula angustifolia

اسطوخودوس فرانسوی (اسطوخودوس حقیقی)

 

Lavandula angustifolia

Syn: L.vera , L.officinalis , L.spica

True Lavender

Lamiaceae

معرفی و گیاهشناسی
اسطوخودوس فرانسوی یکی از قدیمی ترین گیاهان دارویی می باشد که در اکثر فارماکوپه ها از آن یاد شده است. نام این گیاه از کلمه ی Lavare به معنای شستن گرفته شده است که دلیل این نام گذاری این است که اروپائیان در قدیم از این گیاه برای شستشوی بدن خود استفاده می کرده اند. گیاهی است خشبی و چند ساله با ارتفاع 40 تا 60 سانتیمتر، دارای سیستم ریشه ی طویل که می تواند از عمق 3 تا 4 متری آب جذب کند. برگ هایش نیزه ای شکل و به رنگ سبز تیره است که دارای کرک های فراوانی هستند و به همین دلیل به رنگ خاکستری تا نقره ای دیده می شوند. گل ها به رنگ آبی متمایل به بنفش می باشند که به صورت گل آذین خوشه بر روی ساقه ی گل دهنده ظاهر می شوند. میوه اش از نوع فندقه می باشد که به رنگ قهوه ای تیره دیده می شود. وزن هزار دانه اش 85/0 تا 1/1 گرم است.
گونه ای از اسطوخودوس با نام اسطوخودوس انگلیسی (اسطوخودوس دورگ) Lavandula intermedia نیز وجود دارد که دارای ارتفاع بوته ی بیشتری است و برگ های طویل تر و پهن تری دارد. این گونه فقط از طریق رویشی قابل تکثیر است و میزان اسانس بیشتری نسبت به گونه فرانسوی دارد. عمل جوان سازی در مورد این گونه قابل اجرا نمی باشد.

نیازهای اکولوژیکی و پراکنش
اسطوخودوس فرانسوی بومی ایران نیست ولی بطور تقریبا گسترده ای برای استفاده های دارویی و زینتی در کشورمان کشت می شود. این گیاه بومی مناطق خشک و نیمه خشک جنوب اروپا است و به نور فراوان، رطوبت کم، هوای گرم و خاک های سبک شنی دارای ترکیبات کلسیمی فراوان و غنی از مواد غذایی نیاز دارد. اسیدیته خاک مناسب برای این گیاه 6/4 تا 2/8 گزارش شده است.

کاشت، داشت و برداشت
آماده سازی زمین قبل از کاشت دارای اهمیت فوق العاده ای است زیرا اسطوخودوس یک گیاه چندساله می باشد و قرار است برای 8 تا 10 سال (گاهی اوقات تا 20 سال) در یک مکان قرار بگیرد. آماده سازی اولیه زمین شامل شخم زمین تا عمق 40 سانتی متری و همزمان با شخم زدن، افزودن 35 تا 50 تن در هکتار کود دامی پوسیده و کودهای شیمیایی می باشد. میزان اضافه کردن کود شیمیایی به آزمایشات خاک بستگی دارد ولی معمولا 70 تا 80 کیلوگرم در هکتار اکسید فسفر و 100 تا 120 کیلوگرم در هکتار اکسید پتاس به عنوان کود پایه به خاک افزوده می شود. اندکی قبل از کاشت عمل دیسک زدن و تسطیح زمین با ماله صورت می گیرد.
تکثیر این گیاه به دو صورت انجام می شود: الف) تکثیر به وسیله ی بذر به روش غیر مستقیم (کشت در خزانه و سپس انتقال نشاءها به زمین اصلی) که در این روش بذور در آذرماه یا در اواسط اسفندماه، در خزانه هوای آزاد در ردیف هایی با فاصله 20 تا 40 سانتی متر و در عمق 1 سانتی متری با فاصله ی 5 سانتیمتر از یکدیگر کشت می شوند. وقتی ارتفاع گیاهان به 20 سانتی متر رسید آنها را از 10 سانتی متری سطح خاک هرس می کنیم که این عمل سبب تقویت گیاهان و توسعه ی سیستم ریشه ی آنها می شود. انتقال نشاها در مهر ماه صورت می گیرد.
ب) تکثیر به روش غیرجنسی (قلمه) که قلمه ها را از ساقه های سبز و جوان گیاهان یک ساله و یا از ساقه های خشبی گیاهان 4 تا 5 ساله تهیه می کنیم. طول قلمه ها بایستی 12 تا 20 سانتی متر باشد. قلمه ها را در ردیف هایی با فاصله ی 10 سانتی متر و در فواصل 3 سانتی متری در خزانه قرار می دهیم. زمان انتقال قلمه ها به وضعیت سیستم ریشه ی آنها بستگی دارد و معمولا آنها را در یک روز ابری در اردیبهشت ماه به زمین اصلی منتقل می نمائیم. فواصل کاشت نشاءها و قلمه های ریشه دار در زمین اصلی 50 سانتی متر بین ردیف ها و 50 تا 80 سانتی متر در روی ردیف ها است که در صورت مهیا بودن دستگاه های برداشت مکانیزه، این فواصل به 100 سانتی متر در بین ردیف ها و 80 تا 100 سانتی متر در روی ردیف ها تغییر می یابد. نکته ی مهم در کاشت نشاءها و قلمه های ریشه دار این است که بایستی آنها تا 5 سانتی متر بالای یقه در خاک قراربگیرند.
در مرحله داشت مبارزه با علف های هرز، افزودن کود، برگرداندن خاک بین ردیف ها و هرس بوته ها در سال اول و دوم برای افزایش کمیت و کیفیت محصول ضروری می باشد. اسطوخودوس های جوان به برخی علف کش ها حساس هستند و بایستی از علف کش هایی مانند مرکازین استفاده کنیم. عملیات جوان سازی در مورد اسطوخودوس هایی که درسن 6 تا 8 و یا 12 تا 16 سال هستند انجام می شود که شامل قطع ساقه ی گیاه از ارتفاع 10 تا 15 سانتی متری است. این عمل به جهت افزایش رشد رویشی و افزایش گل دهی انجام می گیرد و فقط در مورد اسطوخودوس های فرانسوی قابل انجام است.

برداشت شامل جمع آوری ساقه های گل دهنده ی دارای گل می شود که توسط داس یا ماشین های برداشت انجام می گیرد. عملکرد گل تازه در سال اول 400 تا 700 کیلوگرم در هکتار می باشد که در سال های بعد افزایش چندین برابری مشاهده می شود.

فرآوری
اسانس اسطوخودوس فرانسوی از تقطیر سرشاخه های گل دار با بخار آب حاصل می گردد. اگر این عمل در محل برداشت محصول صورت بگیرد، بازده ی بیشتری خواهد داشت. برگ ها و گل های این گیاه دارای 5/0 تا 5/1 اسانس، کومارین، فلاونوئید، استرول و تانن هستند. اسانس اسطوخودوس فرانسوی بیرنگ یا به رنگ زرد کمرنگ است و اجزای آن عبارتند از: لینالیل استات، لینالول، کامفور و ژرانیول. لینالیل استات مهمترین ترکیب اسانس می باشد که 35 تا 60 درصد اسانس را تشکیل می دهد.

خواص درمانی و کاربرد
اسطوخودوس دارای کاربردهای دارویی و زینتی است. اسانس این گیاه دارای خواصی چون آنتی باکتریال قوی، آرام بخش و موثر در درمان رماتیسم است. اسانس این گیاه بطور بسیار گسترده در فرآورده های آرایشی و بهداشتی کاربرد دارد. دمکرده ی گل ها و برگ ها دارای خاصیت بادشکن، ضد اسپاسم و ضدعفونی کننده گی می باشد. این گیاه به دلیل شکل بوته ی کروی اش و رنگ زیبای گل و برگ هایش در فضای سبز شهرها کاربرد وسیعی دارد.
احتیاطات مصرف: در دوران بارداری بایستی از مصرف این گیاه خودداری نمود.
لوسیون ضد لک لاواند دارویی است که از این گیاه حاصل شده و در داروخانه های کشور موجود می باشد. این دارو برای برطرف کردن لک های روی صورت که در اثر آفتاب زدگی یا ...  بوجود آمده اند مورد استفاده قرار می گیرد.

و ادامه دارد ...

 

تصاویر این گیاه

مقالات علمی انگلیسی در مورد این گیاه

مقالات علمی فارسی در مورد این گیاه

 

 
 

گیاه دارویی نعناع فلفلی Mentha piperita

نعناع فلفلی

Mentha piperita

Peppermint

Lamiaceae

 

معرفی و گیاهشناسی
نعناع فلفلی یکی از پرمصرف ترین گیاهان دارویی است که مقدار مصرف سالانه ی اسانس آن در جهان به حدود 7000 تن می رسد. گیاهی است علفی و چند ساله، دارای ساقه های خزنده (استولون) و ساقه های زیر زمینی (ریزوم)، ساقه اش چهارگوش به رنگ قرمز مایل به بنفش که برگ های بیضوی شکلی به صورت متقابل روی آن قرار می گیرند. گل های آن به رنگ بنفش هستند و میوه اش کپسولی به رنگ قرمز است که دارای بذوری بدون قوه ی رویشی می باشد. نعناع فلفلی یک گیاه دورگ (هیبرید) است که بطور خود به خودی در طبیعت بوجود آمده و والدین آن را M.spicata , M.aquatica ذکر کرده اند. طعم تند برگ های آن سبب معروفیت این گیاه به نام نعناع فلفلی شده است.

نیاز های اکولوژیکی و پراکنش
برخی از محققین منشا آن را آسیا و برخی دیگر، منشا آن را انگلستان می دانند. این گیاه بومی کشورمان نیست ولی بطور وسیع در اکثر استان ها کشت می شود. نعناع فلفلی را در اکثر مکان ها می توان کاشت ولی در شرایط روز بلند و رطوبت بالا و دمای 18 تا 20 درجه دارای بهترین عملکرد کمی و کیفی است. به دلیل داشتن ریشه های سطحی بایستی در فواصل کوتاه و به مقدار نسبتا زیاد آبیاری شود و خاک های لوم شنی با مقدار هوموس بالا و اسیدیته 5 تا 8 را می پسندد.

کاشت، داشت و برداشت
نعناع فلفلی گیاهی چندساله است و به همین دلیل آماده سازی اولیه خاک دارای اهمیت فوق العاده ای می باشد. در تابستان (برای کشت پائیزه) یا در پائیز(برای کشت بهاره) 20 تا 30 تن کود دامی کاملا پوسیده را به همراه 50 تا 90 کیلوگرم در هکتار اکسید فسفر و 60 تا 90 کیلوگرم در هکتار کود ازته به خاک اضافه می کنیم. عملیات شخم و تسطیح را اندکی قبل از کاشت انجام می دهیم. کشت پائیزه بر کشت بهاره ترجیح دارد چون در فصل پائیز خاک دارای رطوبت کافی است و گیاه در فصل بهار زودتر رشد اش را شروع می کند. روش های تکثیر نعناع فلفلی به ترتیب اهمیت عبارتند از:
تکثیر رویشی از طریق ریشه رست (استولون): استولون نوعی ساقه است  و دارای گره هایی است که از محل آنها ریشه تولید می شود. استولون های دارای حداقل 2 گره را که از گیاهان 2 تا 3 ساله جدا کرده ایم برای کشت استفاده می کنیم. فاصله ی کشت بین ردیف ها 50 سانتی متر است که فاصله ی دو بوته بر روی ردیف ها 20 تا30 سانتی متر می باشد.
 تکثیر رویشی از طریق پاجوش: در اواخر بهار (خرداد ماه) پاجوش های دارای 8 تا 10 سانتی متر ارتفاع را از بوته های 2 تا 3 ساله جدا می کنیم و در زمین موردنظر کشت می کنیم. برای هر زمین به 112 تا 134 هزار پاجوش نیاز داریم.
در مورد عملیات داشت توصیه می شود هر سال 90 تا 120 کیلوگرم در هکتار کود ازته به خاک اضافه شود که دو سوم آن را در فصل بهار قبل از رویش و یک سوم آن را پس از اولین برداشت سالانه به خاک اضافه می کنیم. افزودن سایر عناصر غذایی به آزمایشات خاک و وضع گیاه بستگی دارد. آبیاری منظم و تا حدودی هم مبارزه با علف های هرز توصیه می شود.
سرشاخه های گلدار و برگ ها مورد برداشت قرار می گیرند. روش و زمان برداشت به نوع مصرف اندام های جمع آوری شده بستگی دارد. برای استخراج اسانس برداشت را در زمان گل دهی و برای استفاده از پیکر رویشی برداشت را قبل از گل دهی انجام می دهیم. برداشت توسط دست یا ماشین به تعداد 2 تا 3 مرتبه در طول فصل رویش صورت می گیرد و گیاه را از فاصله ی 5 سانتی متری خاک قطع می کنیم. طبق توصیه ی محققین بهتر است تا قبل از خرداد ماه برداشت صورت نگیرد، چون تا این زمان اسانس نعناع دارای مقدار زیادی منتون است که سبب کاهش کیفیت اسانس می گردد. عملکرد سالانه ی محصول تازه 12 تا 20 تن در هکتار است که حاصل آن، 30 تا 60 کیلوگرم اسانس و 3 تن محصول خشک می باشد.

فرآوری
برگ ها و سرشاخه های گلدار دارای 1 تا 2 درصد اسانس، تانن، فلاونوئید، کولین و یک ماده تلخ هستند. اسانس نعناع فلفلی دارای بیش از 20 نوع ترکیب شیمیایی است که مهمترین آنها عبارتند از: منتول (40 تا 60 درصد)، منتوفوران، منتون، پیپریتون، پولگون، سینئول و ... .
منتون و پولگون بیشتر در برگ های جوان قرار دارند و اسانس گل ها منتول کمتری دارد. ساقه ها معمولا فاقد اسانس هستند و بررسی ها نشان داده است که نعناع های کشت شده در مناطق نسبتا سرد و مرطوب دارای اسانس بیشتری هستند. اسانس نعناع فلفلی توسط تقطیر با بخار آب استخراج می شود که به رنگ زرد روشن می باشد. اسانس نعناع فلفلی را در ظروف پی وی سی نمی توان نگهداری کرد چون این ظروف در مجاورت این اسانس به سرعت نرم می شوند و تغییر شکل می دهند.

خواص درمانی و کاربرد
نعناع فلفلی دارای خواصی مانند ضد اسپاسم، پیشگیری کننده از استفراغ، ضد نفخ و خنک کننده است. منتول موجود در اسانس اش یک ماده ی آنتی باکتریال قوی می باشد  و از اسانس نعناع فلفلی برای معطر کردن داروها و خمیر دندان ها و ... استفاده می شود. در اکثر شکلات های نعناعی و آدامس ها از اسانس این گونه ی نعناع استفاده می گردد.

احتیاطات مصرف: نعناع محرک غشاها مخاطی است و نباید بیش از یک هفته بدون وقفه به کودکان داده شود. هیچ شکلی از نعناع را نباید به نوزادان داد. در دوران شیردهی از مصرف خوراکی آن بایستی خودداری گردد زیرا سبب کاهش جریان شیر می شود.
تعدادی از داروهای حاصل شده از این گیاه که در داروخانه های کشور موجود می باشند عبارتند از: قرص آلتادین (ضد التهاب مخاط گلو و دهان)، دهانشویه ی پرسیکا، قطره سوپرفیت ـ پودر کارامین ـ قطره کارمینت ـ قرص جویدنی منتا و منتازین ( ضد نفخ و ضد اسپاسم دستگاه گوارش) و ...

و ادامه دارد ...  

 تصاویر این گیاه

مقالات علمی انگلیسی در مورد این گیاه

مقالات علمی فارسی در مورد این گیاه