گیاه دارویی بابونه آلمانی Matricaria chamomilla

بابونه آلمانی (بابونه اصلی)

Matricaria chamomilla

Syn: M.recutita , Chamomilla recutita

German chamomile

Asteraceae

معرفی و گیاهشناسی
یکی از پرمصرف ترین گیاهان دارویی در جهان است که مصرف سالانه آن در جهان 4000 تن گل خشک می باشد. گياهي است يكساله، علفي، با ارتفاع 30 تا 70 سانتی متر، دارای برگ های بریده بریده و سوزنی شکل که بطور متناوب بر روی ساقه قرار دارند. گلها بصورت گل آذین کاپیتول، که دو نوع گلچه در گل آذین دیده می شود: گلچه های زبانه ای به رنگ سفید که از نظر جنسی ماده هستند و گلچه های لوله ای به رنگ زرد که دوجنسی می باشند. میوه اش فندقه ی خاکستری رنگ  به طول 1 تا 5/1 میلی متر که وزن هزار دانه اش 02/0 تا 03/0 گرم است. بابونه آلمانی دارای واریته های دیپلوئید و تتراپلوئید است که واریته های دیپلوئید دارای دوره ی رشد کوتاهتر و ارتفتع بوته ی کمتری هستند. یکی از مشخصات مهم بابونه آلمانی، وجود فضاهای خالی در بین گل ها و همچنین مخروطی شکل شدن گل ها پس از باز شدن است.
دو جنس دیگر هم در ایران به بابونه معروف هستند که عبارتند از:
Anthemis nobilis (بابونه رومی) که دارای خصوصیاتی متفاوت از بابونه آلمانی است (گیاهی چند ساله است با برگ های کرک دار و اسانس اش به رنگ سبز مایل به زرد است) ولی از نظر ظاهری شباهت زیادی به بابونه آلمانی دارد.
Tanacetum parthenium (بابونه گاوی) که دارای کاپیتول های درشت تری است و در زیر کاپیتول هایش براکته های کمتری دارد.

نیاز های اکولوژیکی و پراکنش
بومی مناطق معتدل مدیترانه و آسياي صغير است. این گونه در ایران در شمال غربی اندیمشک، اطراف خرم آباد، اطراف شیراز و تهران به صورت خودرو یافت می شود. گیاهی شورپسند است ولی مناطق شور سبب کاهش عملکردش می شوند. خاک های سبک شنی همراه با مقادیر فراوان ترکیبات آهکی را می پسندد. گیاهی نورپسند است و وجود نور فراوان سبب افزایش اسانس در گل ها می شود. pH خاک مناسب برای این گیاه 5 تا 9 است.

کاشت، داشت و برداشت
كشت بابونه بشكل بهاره و پائيزه است(کشت پائیزه در نیمه دوم شهریور ـ کشت بهاره در نیمه دوم اسفند). تحقيقات نشان مي دهد كشت آن بشكل پاييزه عملكرد خيلي بيشتري از كشت بهاره دارد.
3 تا 5/4 کیلوگرم بذر برای یک هکتار زمین مورد نیاز است. بذور به فواصل بین رديف 40 تا 50 سانتيمتر و روی ردیف 15 سانتيمتر کشت می گردند و از آنجاييكه بذرها جهت رويش نياز به نور دارند، کشت سطحی آنها در خاک توصیه می شود. بذور از دمای 6 درجه شروع به جوانه زنی می کنند. رشد نمو گیاه در دمای 19 تا 21 درجه به خوبی صورت می گیرد ولی بیشترین مقدار اسانس در دمای 20 تا 25 درجه در گل ها ساخته می شود.
آبیاری منظم(بابونه کمی خشکی دوست است) و نور فراوان و مبارزه با علف های هرز در ابتدای رشد گیاهچه ها(این گیاه رشد بطئی دارد)، نقش مهمی در افزایش عملکرد دارد.
برداشت بابونه کمی مشکل است چون در فصل برداشت، گلها به صورت غیرهمزمان می رسند و بوته ها هم دائما گل می دهند و هر چند روز یکبار بایستی برداشت صورت گیرد. علامت رسیدن گل ها، باز شدن کامل گل ها است که در این حالت گلچه های زبانه ای سفید بصورت افقی قرار می گیرند. دستگاه برداشت گل های بابونه و سایر گیاهان خانواده کاسنی توسط تعدادی از اساتید دانشگاه های تهران و همدان طراحی شده است.
هنگام برداشت، گلها بـه همراه 5 سانتيمتر از دمگل برداشـت مي شوند. اگر دمگل بيشتر باشد كيفيت مواد مؤثره كم مي شود. برداشت گلها در ساعت 12 ظهر نقش عمده اي در افزايش كمّيت و كيفيت مواد مؤثره دارد. گل ها پس از برداشت به سرعت بایستی خشک شوند. خشک کردن گل ها در سایه یا توسط خشک کن های الکتریکی(دمای 40 تا 50 درجه) صورت می گیرد. عملکرد گل تازه 5/0 تا 2 تن در هکتار است که پس از خشک کردن 100 تا 500 کیلوگرم گل خشک به دست می آید. جهت برداشت بذر، در زمانی که گلچه های سفید رنگ زبانه ای به سمت پایین خم شده اند و گلچه های لوله ای به رنگ قهوه ای در آمده اند، گل ها برداشت می شوند.

فرآوری
ماده موثره این گیاه، اسانس می باشد که در قسمت تحتانی گلچه های لوله ای زرد رنگ ساخته و ذخیره می شود. گلهای بابونه دارای فلاونوئید، اسانس (کامازولن، بیزابلول و ...) و ... هستند. اسانس بابونه به روش تقطیر با بخار آب بدست می آید و به دلیل داشتن کامازولن به رنگ آبی است. اسانس حاوی 12 تا 20 درصد کامازولن، بیزابلول، فارنزن و ...می باشد.

خواص و کاربرد
گل های بابونه دارای خواصی مانند: مسکن و آرامبخش، التیام دهنده قوی زخم ها، ضدنفخ و ضد اسپاسم دستگاه گوارش، افزایش دهنده گلبول های سفید خون (تقویت سیستم دفاعی بدن) ،ضد آلرژی (به دلیل داشتن کامازولن) و آرام کننده ی گرفتگی های عادات ماهیانه است. گل های بابونه به دلیل داشتن فلاونوئید دارای اثر مرطوب کنندگی و لطیف کنندگی هستند و به همین دلیل در صنایع بهداشتی و آرایشی کاربرد گسترده ای دارند. استفاده از این گیاه در دوران بارداری ممنوع اعلام شده است.
داروهای موجود از این گیاه در داروخانه های کشور عبارتند از: پودرشیرینوش(ضد التهاب دستگاه گوارش)، پودر کارامین(ضد نفخ وضد اسپاسم)، پماد کامیل(ضد التهاب موضعی)، بخور اکالیپتوس دینه، محلول کامیلان(درمان التهاب دهان و لثه، پیشگیری از عفونت های دهان)، محلول کامی سل(ضد حساسیت و خارش پوست، ضدعفونی کننده موضعی، ضد اسپاسم)

و ادامه دارد ...

تصاویر این گیاه

مقالات علمی انگلیسی در مورد این گیاه